सम्पादकिय/ समाज परिवर्तनका ठूला कथाहरू प्रायः सहरका चम्किला भवनहरूबाट होइन, गाउँका धुलाम्मे गल्लीहरूबाट सुरु हुन्छन्। र इतिहास गाउँका धुलाम्मे बाटो, अभावले चर्किएका घर, विभेदले थिचिएका बस्ती र न्यायको खोजीमा उठेका साहसी आवाजबाट जन्मिन्छन्। रौतहट जिल्लाको वृन्दावन नगरपालिका–८, बहुअरी गाउँका राजेश कुमार पासवान (निर्माणी) को जीवन यात्रा पनि त्यस्तै एउटा संघर्षको इतिहास हो—जहाँ आँसु छ, पीडा छ, अपमान छ, तर त्यसभन्दा ठूलो साहस, आत्मविश्वास र अन्यायविरुद्ध नझुक्ने अडान पनि छ।
आर्थिक अभाव, सामाजिक विभेद र विकासको चरम उपेक्षाबीच हुर्किएका उनले बाल्यकालदेखि नै आफ्नो गाउँको वास्तविकता नजिकबाट देखे। सडक थिएन, अवसर थिएन,शिक्षा थिएन,समान व्यवहार थिएन। चुनावका बेला ठूलाठूला वाचा गर्नेहरू चुनाव सकिएपछि गाउँ फर्केर नआउने दृश्य उनले पटक–पटक देखे।
जनताको विश्वासमाथि राजनीति गर्ने प्रवृत्ति र दलित बस्तीप्रतिको बेवास्ताले उनको मनमा एउटा प्रश्न जन्मायो—यदि अन्यायका विरुद्ध कोही बोल्दैन भने परिवर्तन कसरी सम्भव हुन्छ? त्यही प्रश्नको उत्तर खोज्दै उनले पत्रकारितालाई आफ्नो हतियार बनाए। कलमलाई आवाजविहीनहरूको आवाज बनाए। गाउँका समस्या, भ्रष्टाचार, सामाजिक विभेद, विकास निर्माणका अवरोध र जनताको पीडालाई निरन्तर सार्वजनिक गर्दै उनी सत्ता होइन, सत्यको पक्षमा उभिए।
दलित समुदायका मुद्दालाई राष्ट्रिय स्तरमा संस्थागत रूपमा उठाउने उद्देश्यले उनले राष्ट्रिय दलित पत्रकार संघ, नेपालको स्थापना अभियानमा अग्रणी भूमिका निर्वाह गरे। रौतहटका संस्थापक अध्यक्षका रूपमा दुई कार्यकाल नेतृत्व गर्दै उनले दलित पत्रकारिताको पहिचान निर्माणमा योगदान दिए। अहिले पनि केन्द्रीय सचिवका रूपमा उनी सामाजिक न्यायको अभियानलाई निरन्तर अघि बढाइरहेका छन्। उनका लागि पत्रकारिता समाचार लेख्ने पेशा मात्र होइन, अन्यायविरुद्धको प्रतिरोध हो।
जनताले उनको संघर्ष देखे, इमानदारी देखे र विश्वास गरे। यही विश्वासले २०७९ सालको स्थानीय तह निर्वाचनमा उनलाई दलित अल्पसंख्यक कोटाबाट वृन्दावन नगरपालिकाको नगर कार्यपालिका सदस्य बनायो। तर उनी पद पाएपछि फेरिने नेतामध्येका भएनन्। उनले पदलाई सुविधा होइन, जिम्मेवारी माने।
उनले आफ्नै व्यक्तिगत जग्गा उपलब्ध गराएर दलित धर्मशाला निर्माणमा योगदान दिए। वर्षौंदेखि उपेक्षित सडकमा ढलान र नाला निर्माण गराए। बहुअरी–पिपरिया छठघाट निर्माण तथा सौन्दर्यीकरणमार्फत धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा भूमिका खेले।यसका साथै उनले दलित तथा अति विपन्न परिवारका बालबालिकाका लागि निःशुल्क ट्युशन सञ्चालन गरेर स्वयं अध्यापनसमेत गरे। यी कामहरू भाषणबाट होइन, व्यवहारबाट नेतृत्व देखाउने उदाहरण बने।
यद्यपि, आफ्ना सबै उपलब्धिको श्रेय उनले कहिल्यै एक्लैले लिँदैनन्। बरु, यो यात्रा सामूहिक प्रयासको परिणाम भएको उनी बारम्बार बताउने गर्छन्। उनका अनुसार यस अभियानमा निरन्तर साथ, सहयोग र विश्वास गर्ने वृन्दावन नगरपालिकाका नगर प्रमुख विनोद प्रसाद कुर्मी, वडा नं. ८ का वडा अध्यक्ष रविन्द्र प्रसाद साह, आफ्ना निकट सहयात्री मित्र सलामोदिन दर्जी तथा आफ्ना समुदायका हरेक अधिकारकर्मी, शुभेच्छुक र आम नागरिकप्रति उनी सधैं कृतज्ञ छन्। “मैले गरेको हरेक काममा उहाँहरूको साथ, विश्वास र प्रेरणा जोडिएको छ। यो सफलता मेरो एक्लैको होइन, सामाजिक न्यायमा विश्वास गर्ने सम्पूर्ण समुदायको साझा उपलब्धि हो,” भन्ने उनको भनाइ छ।
तर न्यायको पक्षमा उभिने बाटो कहिल्यै सहज हुँदैन। जनताको पक्षमा बोलेको मूल्य उनले पनि चुकाए। उनीमाथि विभिन्न मुद्दा दर्ता भए, हिरासत बस्नुपर्यो, चरित्रहत्या गर्ने प्रयासहरू भए। तर कानुनी प्रक्रियापछि अदालतबाट उनी सबै आरोपबाट सफाइ पाए। यसले एउटा सन्देश दियो—झुट केही समयका लागि ठूलो देखिन सक्छ, तर सत्यलाई स्थायी रूपमा हराउन सक्दैन।
उनको जीवनको सबैभन्दा पीडादायी अध्याय भने त्यतिबेला आयो, जब जनप्रतिनिधि हुँदाहुँदै पनि उनी आफ्नै गाउँमा जातीय विभेद र छुवाछुतको शिकार बने। सार्वजनिक अपमान, कुटपिट र जातीय भेदभावको त्यो घटना कुनै एक व्यक्तिमाथिको आक्रमण मात्र थिएन; त्यो संविधानले सुनिश्चित गरेको समानताको अधिकारमाथिको चुनौती पनि थियो।
तर उनले झुकेनन्। उनी चुप बसेनन्। कानुनी बाटो रोजे। राष्ट्रिय दलित आयोग, मानव अधिकारकर्मी, जनप्रतिनिधि र अधिकारकर्मीहरूको साथमा उनले न्यायका लागि संघर्ष जारी राखे। र कानुनी लडाई लड्नथाले त्यसपछी पासवान झन् पिडामा पर्न थाले,राजेश कुमार पासवानका अनुसार जनपक्षीय मुद्दामा खुलेर बोल्ने र जातीय विभेदविरुद्ध निरन्तर आवाज उठाउने क्रममा उनीमाथि ज्यान मार्ने उद्योग, कुटपिट, अंगभंग, अभद्र व्यवहार तथा आपराधिक उपद्रव लगायतका विभिन्न मुद्दा दर्ता गरिए। उनले केही दिन हिरासतको जीवन पनि बिताउनुपर्यो। तर लामो कानुनी प्रक्रियापछि ती मुद्दामा आफूले सफाइ पाए र अहिले पनि केहिमुदामा उनि जिल्ला अदालत गौर रौतहटमा तारिख रहेको उनी बताउँछन्।
पासवानका अनुसार, लाखौँ चुनौती, बाधा र अवरोधका बीच पनि आफूले लडिरहेको जातीय भेदभाव तथा छुवाछूतसम्बन्धी कसुर मुद्दामा उनले कुनै सम्झौता गरेनन्। उनका अनुसार विपक्षीहरूको मूल उद्देश्य झुटा मुद्दा लगाएर छुवाछूतसम्बन्धी मुद्दालाई कमजोर बनाउनु र पीडितलाई सम्झौताका लागि बाध्य पार्नु थियो। तर उनी झुकेनन्।लामो कानुनी लडाईपछि अदालतले जातीय भेदभाव तथा छुवाछूतसम्बन्धी कसुर मुद्दामा उनका विपक्षीहरुलाई दोषी ठहर गर्दै कानुनबमोजिम सजाय सुनायो। यो फैसला एउटा व्यक्तिको मात्र जित थिएन; अन्यायविरुद्ध कानुनी संघर्ष गरेर पनि न्याय प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वासको जित थियो।
आज राजेश कुमार पासवान (निर्माणी) केवल जनप्रतिनिधि वा पत्रकारका रूपमा चिनिँदैनन्। उनी संघर्षलाई शक्तिमा बदल्ने, विभेदको सामना गर्दै समानताको पक्षमा उभिने र जनसेवालाई राजनीति भन्दा माथि राख्ने सक्रिय सामाजिक अभियन्ताका रूपमा परिचित छन्।
बाबा सलहेश मिडियाको दृष्टिमा, राजेश कुमार पासवान (निर्माणी) को जीवनले एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ—सत्ता प्राप्त गर्नु नेतृत्व होइन, अन्यायका विरुद्ध उभिनु नै नेतृत्व हो। संघर्षले मानिसलाई कमजोर बनाउँदैन, बरु इतिहास लेख्ने साहस दिन्छ। सत्यलाई केही समय दबाउन सकिएला, तर पराजित गर्न सकिँदैन। सामाजिक न्याय कुनै दया होइन, प्रत्येक नागरिकको संवैधानिक अधिकार हो। र त्यो अधिकारका लागि उठेको आवाज नै लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति हो।
