जनकपुरधामको प्रसिद्ध ‘गोपाल धर्मशाला’ शताब्दी पार गर्दै, संरक्षणमा छैन कसैको ध्यान

बज्जिकाञ्चल संवाददाता असोज १३ गते

जनकपुरधाम । प्रसिद्ध ऐतिहासिक, पुरातात्विक एवं धार्मिक स्थल जनकपुरधामको राम चोकमा रहेको गोपाल धर्मशाला एक शताब्दी अघि निर्माण भएको थियो । देश–विदेशबाट आएका तीर्थयात्रीले यो धर्मशाला सहज रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन् ।

जानकी मन्दिर दर्शन गर्न आउने धार्मिक पर्यटकहरूलाई बासको व्यवस्था गर्न भन्दै १ सय वर्ष अघि यो धर्मशाला निर्माण गरिएको हो । अहिले पनि यो धर्मशालाले धार्मिक पर्यटकहरूलाई सेवा दिँदै आएको छ ।जनकपुरको जानकी मन्दिर १३० वर्ष अघि निर्माण भएको थियो । मन्दिर निर्माण पश्चात यहाँ आउने पर्यटक तथा भक्तालुहरूलाई रातको समयमा बस्न स्थानको अभाव देखेपछि भारतको कलकत्ता निवासी रामबहादुर, बलदेव दास र रामेश्वरजी नथानीले यो धर्मशाला विसं. १९८३ मा निर्माण गरेका थिए ।एक सय वर्ष पुरानो संरचना भएकाले यसको भौतिक पूर्वाधार केही जीर्ण देखिए पनि अहिलेसम्म सञ्चालन भइरहेको छ । एक शताब्दी यता यो धर्मशालाको भौतिक संरचनाले ९० सालको महाभूकम्प, त्यसपछिको अन्य सानातिना भूकम्पसँगै ०७२ सालमा गएको भूकम्प पनि यसले थेग्यो ।

२० वर्षदेखि यो धर्मशालाका प्रबन्धक भएर कार्य गर्दै आइरहेका राजकुमार झा भन्छन्, ‘ती भूकम्पहरूमा सामान्य कतै चिरा लागे पनि ठुलो क्षति भएको छैन । जानकी मन्दिरकै शैली र निर्माणमा प्रयोग भएको सामग्रीबाट पनि निर्माण भएकाले होला, त्यस्तो विनाशकारी भूकम्पमा खासै केही भएन ।’

प्रबन्धक झाका बुवा काशीनाथले पनि प्रबन्धक भएर यो धर्मशालाको व्यवस्थापनमा ४० वर्ष कार्य गरेका छन् । प्रबन्धक राजकुमारले भने, ‘बुवा कार्यरत रहँदा यहाँको एउटा कोठा ३० देखि ३५ रुपैँयामा पाइन्थ्यो । त्यतिबेला जनकपुरमा अहिलेको जस्तो सुविधा सम्पन्न होटल, लजहरू नहुँदा यहाँ आउने अधिकांश पर्यटकहरूको बासस्थान नै यही धर्मशाला बन्ने गर्दथ्यो ।’

अहिले नगरभित्रमात्र नभएर ग्रामीण क्षेत्रमा समेत होटल तथा लज सञ्चालनमा आएसँगै यहाँ खासै पर्यटक नआउने उनले बताए ।

करिब ३ बिघा क्षेत्रफलमा फैलिएको यो धर्मशालाको तल्लो तलामा ८ वटा ठुलो कोठा, एउटा हल गरी १० र माथिल्लो तलामा ठुलो र सानो गरी १३ वटा कोठा छन् । यी कोठा अहिले ३ सय देखि ८ सय रुपैयाँमा दैनिक भाडामा लगाइँदै आएको छ ।

निर्माणकर्ता रामबहादुर, बलदेवदास रामेश्वरजी नाथानी च्यारिटेबल ट्रस्टको नामबाट सञ्चालित यो धर्मशाला व्यवस्थापनका लागि ५ जना कर्मचारी खटिँदै आएका छन् । प्रबन्धक झाका अनुसार उच्च वर्गका पर्यटकहरू खासै नआए पनि भारतबाट आउने पर्यटकहरूका कारण अहिलेसम्म यो सञ्चालन भइरहेको छ । उनीहरू नआउने हो भने यसको वार्षिक मर्मत खर्च पनि नउठ्ने उनको भनाइ छ ।

वार्षिक २८ देखि ३० लाख रुपैयाँसम्मको कारोबार हुने यस धर्मशालाको आफ्नै ३ दर्जनभन्दा बढी सटर व्यावसायिक प्रतिष्ठानका लागि भाडामा लगाइएको छ । ती सटरको भाडा मासिक २ हजारदेखि २५ सय रुपैयाँसम्म हुने गरेको छ । त्यसैबाट उठ्ने र पर्यटक बसेबापत उठने रकमबाट कर्मचारीको तलब, भवन मर्मतमा खचिने गरेको छ ।

भारत, बिहारको मोतिहारीबाट यहाँ बास बस्न आएका रामशिष यादवले भने, ‘म त अहिलेसम्म १० पटकभन्दा बढी जनकपुर आइसकेँ । जतिपटक आए पनि यही धर्मशालामा बस्ने गर्छु ।’ उनका अनुसार बाहिरको होटलमा बास बस्न र खाना खान महँगो पर्ने भएकाले धर्मशाला हुँदा सहज हुने गरेको छ ।

यो धर्मशालामा विजया दशमी तथा विवाह पञ्चमीमा ठुलो मेला पनि लाग्ने गर्छ । वडा दसैँमा स्थानीय उद्योगव्यापारीहरूले यहीँ सस्तो बजार लगाउने गर्छन् । त्यतिबेला सस्तो बजार घुम्न तथा किनमेल गर्न आउनेहरूका कारण ठुलो चहलपहल हुने गर्छ ।

त्यस्तै विवाह पञ्चमीमा पनि मेलासँगै यहाँ रात बिताउने तीर्थालुहरूको ठुलो घुइँचो लाग्छ । धर्मशाला बाहिर रहेको एक चियापसलमा चिया पिउँदै गरेका स्थानीय अमोद कुशवाहाले भने, ‘यस्तो पवित्र सहरको बिचमा यो धर्मशाला छ, तर यसको संरक्षणमा कसैले ध्यान दिएजस्तो लाग्दैन । दिन प्रतिदिन जीर्ण हुँदै गएको देख्छु ।’

स्थानीय तहले जानकी मन्दिरजस्तै यस्तो ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षणमा ध्यान दिनुपर्ने उनको भनाइ छ । उनका अनुसार यस्तो सम्पदालाई मर्मत गरी समयसापेक्ष सुधार गर्न सके पर्यटकको ओइरो लाग्छ ।