काठमाडौँ । आषाढ शुक्ल एकादशीका दिन आज नेपालीले घर घरमा तुलसीको बिरुवा रोप्दैछन् ।

ज्येष्ठ शुक्ल एकादशीका दिन घरघरमा राखिएको तुलसीको दलको बिरुवा आज घरघरमा रोपिन्छ । आजदेखि भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा सुत्ने धार्मिक विश्वासका आधारमा आजको एकादशीलाई हरिशयनी एकादशी पनि भनिन्छ । तुलसीलाई भगवान् विष्णुको स्वरुपका रूपमा लिइन्छ ।

प्रत्येक हिन्दू समुदायका घर आँगन तथा मठमा रोपिने तुलसीको विरुवालाई आगामी चार महिनासम्म नित्यपूजा गरी हरिबोधनी एकादशीका दिन साङ्गेगर्ने शास्त्रीय परम्परा रहेको छ ।

हरिबोधनी एकादशीका दिन भगवान् विष्णु जाग्नु हुने शास्त्रीय मान्यता छ । वैज्ञानिक रुपमा पनि तुलसीबाट धेरै अक्सिजन पाइने तथ्य प्रमाणित भएको छ । तुलसीलाई आयुर्वेदिक दृष्टिले औषधिका रुपमा समेत उपयोग गरिन्छ ।

यस अवधिमा पर्ने आठवटा एकादशीमा भगवान् विष्णुको विशेष उपासना गरी एकादशी महात्म्यको पाठ पारायण गरिन्छ । चतुर्मासमा वृहस्पति र शुक्र अस्त भएपनि व्रत गर्नुपर्ने शास्त्रीय वचन रहेको धर्मशास्त्रीहरुले बताएका छन् ।

आज बिहानदेखि नै काठमाडौँको बूढानीलकण्ठस्थित नारायणस्थान, उपत्यकाका चार नारायण मन्दिरलगायत मुलुकभर रहेका विष्णु मन्दिरमा पनि पूजाआजा तथा धार्मिक अनुष्ठानका लागि भक्तजनको भीड लाग्छ ।

आजैदेखि विभिन्न धार्मिकस्थल, सत्तल तथा पाटीमा चार महिनासम्म चतुर्मास पुराण पनि प्रारम्भ गरिन्छ । वर्षका २४ एकादशीमध्ये आषाढ शुक्ल र कार्तिक शुक्ल एकादशीलाई ठूलो एकादशीका रुपमा लिइन्छ ।

धार्मिक दृष्टिले विष्णु भगवान्का प्रतीकका रुपमा तुलसी रोपेर यो एकादशीलाई मनाउने परम्परा हुँदा सो एकादशीलाई तुलसी एकादशीसमेत भनिन्छ । एकादशीलाई हिन्दूहरुको महत्वपूर्ण पर्वका रुपमा मानिएको छ ।

व्यावहारिक पक्षलाई हेर्ने हो भने वृक्षहरुमा सबैभन्दा ज्यादा अक्सिजन उत्सर्जन गर्ने र वातावरणीय दृष्टिले अत्यन्तै पवित्र तुलसीलाई मानिन्छ । विभिन्न प्रकारका औषधि निर्माणका लागि महत्वपूर्ण मानिने तुलसीको विरुवा घरघरमा रोपेमा बिग्रँदै गएको वातावरणलाई स्वच्छ बनाउन सकिने बताइएको छ । न्युज कारखाना

काठमाडौँ । काठमाडौँ महानगरपालिका, महानगरपालिकाका प्रमुख र उपप्रमुखलाई विपक्षी बनाएर सर्वोच्च अदालतमा दायर गरिएको बन्दीप्रत्यक्षीकरणको रिट शुक्रबार खारेज भएको छ । न्यायाधीश सपना मल्ल प्रधान, डा. नहकुल सुवेदी र टेकप्रसाद ढुङ्गानाको इजलासले रिट खारेजी गर्दै महानगरपालिकाका नाममा परमादेश दिएको छ । परमादेशमा महानगरपालिकाको बाल उद्धार कार्यदलले गएको जेष्ठ १४ गते बालुवाटारको एक घरबाट उद्धार गरिएकी कक्षा ७ मा अध्ययनरत १४ वर्षिया बालिकालाई बालिग नभएसम्म शिक्षा दीक्षा, स्वास्थ्य सेवासहितको संरक्षण प्रदान गर्नु पर्ने उल्लेख भएको बाल कल्याण अधिकारी, शान्ता पहाडीले जानकारी दिइन् ।

‘अदालतको आदेशले बालिकाको इच्छाको कदर भएको छ । उनी पहिले बसेको घर फर्कन चाहँदैनथिन् तर काठमाडौँमै बसेर पढ्न चाहन्थिन् ।’ पहाडीले भनिन्, ‘उमेरले नभ्याउने जोखिम उठाएर बसिरहेका बालबालिकाहरुको संरक्षण र अधिकारका लागि काम गर्न महानगरपालिकाको बाटो अझ फराकिलो र स्पष्ट भएको छ ।’

‘जसका कोही छैनन् । जसको केही छैन । त्यस्ताको संरक्षक स्थानीय सरकार हो । बालबालिका यही वर्गमा पर्छन् । उनीहरु आफ्ना पीडाहरु व्यक्त गर्न सक्दैनन् । उनीहरु आवाजविहिन हुन् ।’ घटनाका बारेमा प्रमुखको सचिवालय सदस्य धिरज जोशी भन्छन्, ‘यसकारण हामीले जोखिममा रहेका बालबालिकाको अवस्थामा निगरानी बढाएका हौँ । अनुसन्धानमूलक कार्यपद्धतिबाट उनीहरुको अवस्थामा जानकारी लिएपछि प्राप्त जानकारी र विवरण पुष्टि गराउने आधार र प्रमाण संकलन हुनछ । यसका आधारमा जोखिममा रहेका बालबालिकाको उद्धार र संरक्षण गर्ने गरिएको छ ।’

के थियो घटना?

परिवारबाहेकका व्यक्ति वा परिवारसँग बस्ने बालबालिकाको विवरण संकलन गर्न खटिएका महानगरपालिकाका इन्टर्न विद्यार्थीहरु प्रविणा अध्ययन गर्ने विद्यालयमा पुगे । पहिले विद्यालय प्रशासन र शिक्षकहरुसँग छलफल गरे । त्यस छलफलका आधारमा शिफारिस भएका ५ जना बालबालिकालाई प्रश्नावलीको फाराम भराए । प्रश्नावलीमा दिइएको जवाफमा उनले, आफूलाई पाइप र लठ्ठीले पिटेर सजाय दिने गरिएको, धम्की दिने गरिएको बताउँदै खाना पकाउने, घरमा पोछा लगाउने, विरुवामा पानी हाल्ने काम गर्ने गरेको विवरण लेखिन् । विवरणमा उनले, आफूलाई परिवारसँग भेट गर्न नदिएको समेत उल्लेख गरेकी थिइन् ।

इन्टर्न विद्यार्थीले अन्य यातायात, रेष्टुरेन्टसहित विभिन्न क्षेत्रका बालबालिकाको अवस्था अध्ययन गरिरहेका थिए । यसबाट २९ जना बालबालिका जोखिमपूर्ण अवस्थामा देखिए । उनीहरुलाई रातो वर्ग (रेड जोन) मा राखियो । यसपछि जेठ १४ गते नेपाल प्रहरी, बालबालिका खोज तलास सेवा (१०४), वडाका जनप्रतिनिधि र बाल उद्धार कार्यदलको टोलीले उनीहरुलाई उद्धार गरेर संरक्षण दिएको हो । कार्यदलका सदस्य प्रवीण सिलवालकाअनुसार अस्थायी संरक्षण गृहमा मनोविमर्शकर्ताले गरेको मनोपरामर्शमा बालिकाले आफू घरेलु बाल श्रमिकको व्यवहारमा रहेको बताएकी थिइन् ।

बालिकाको इच्छा

पिताले दर्ता गरेको बन्दीप्रत्यक्षीकरण मुद्दाका क्रममा बालिकाले सर्वोच्च अदालतको इजलाससम्म पुग्नु परेको थियो । इजलासमा उनले, काठमाडौँ महानगरपालिकाको संरक्षणमा बसेर पढ्ने, धेरै पढेर जागिर खाने त्यसपछि मात्र परिवारमा फर्कने इच्छा व्यक्त गरेकी थिइन् । सर्वोत्तम हितमा निर्णय गर्दै उनले हाललाई जैविक माता पिताभन्दा महानगरपालिकाको अभिभावकत्व स्वीकार गरेर आफू सक्षम भएपछि परिवारमा पुनःस्थापना हुने इच्छा देखाएकी हुन् ।

घटनामा अदालत

बालिकाको पिताको घर दाङ् जिल्ला हो । उनले सर्वोच्च अदालतमा दर्ता गरेको बन्दीप्रत्यक्षीकरणको मुद्दामा पहिलो पटक न्यायाधीशद्वय डा. कुमार चुडाल र सुनिलकुमार पोखरेलको इजलासमा महानगरपालिकाकातर्फबाट कानुनी सल्लाहकार ओमप्रकाश अर्याल र पुनदेवी महर्जनले वहस गरेका थिए ।  इजलासमा न्यायाधीश पोखरेलले, न्यायाधीश चुडालकोभन्दा फरक राय दिएपछि यो विषय पूर्ण इजलासमा पुगेको थियो ।

पूर्ण इजलासबाट महानगरपालिकाले वन्दी बनाएको नदेखिएको तर सन्तान संरक्षणको पहिलो दायित्व जैविक अभिभावकमा रहने भएकोले निवेदक पितालाई जिम्मा दिनु पर्ने फैसला गर्यो । यसबमोजिम रजिष्ट्रारको कार्यालयमा महानगरपालिकाको बाल उद्धार समितिका सदस्यहरु र कानुनी वारेसको रोहवरमा बालिकालाई पिताको जिम्मा लगाइएको बाल संरक्षण समितिका सदस्य सोनी भट्टराईले जानकारी दिइन् । त्यसपछि आफू कोसँग बस्ने विषयमा बालिकाले आफैँ निर्णय गर्न पाउने अदालतको फैसलाबमोजिम बालिकाले जैविक पिताभन्दा महानगरपालिकाको संरक्षणमा बस्ने निर्णय गरेकी हुन् ।

सिलवालका अनुसार महानगरपालिकाको बाल उद्धार टोलीले २३ जना बालिका र २० जना बालक गरी ४३ जना बालबालिकालाई जोखिमबाट उद्धार गरेर विभिन्न ६ वटा संरक्षण गृहहरुमा संरक्षण दिएको छ । यसरी उद्धार गरिएका बालबालिकाहरु घरेलु श्रमिक, होटल र होस्टल, यातायात क्षेत्र (जोखिममा रहेका÷संरक्षणको आवश्यकता भएका) का बालबालिका हुन् ।

बाल संरक्षणका लागि महानगरपालिकाले अदालतमा ४ वटा मुद्दा दायर गरेको छ । यसमध्ये ३ वटा बालिकामाथि भएका यौन हिंसा सम्बन्धित छन् । एउटा दास बनाउन नहुने र बालबालिका विरुद्धको कसुरसँग सम्बन्धित छ ।

जोखिममा रहेका बालबालिकाहरुलाई वर्गमा विभाजन

१२ वर्षभन्दा कम उमेर भएका, दैनिक ७ घण्टाभन्दा धेरै काम गर्नुपर्ने, यौन हिँसा तथा दुव्र्यवहारको सामना गरेका वा गरिरहेका बालबालिकालाई रातो वर्गमा राखिन्छ । दैनिक २ देखि ५ घण्टासम्म काम गर्नुपर्ने, कुटपिट र गाली गलौज गर्ने गरिएको, पेटभरि खान नदिएको, निन्द्रा पुग्ने गरी सुत्न नदिएका बालबालिकालाई पहेँलो वर्गमा राखिन्छ । मायालु व्यवहार र बोलीबचन पाएका, पर्याप्त मात्रामा शैक्षिक सामग्री उपलब्ध गराइएका, घरपरिवारसँग नियमित सम्पर्क गर्न पाएका, समान खाना पाएका र सुत्नका लागि खाट र कोठा पाएका बालबालिकालाई हरियो वर्गमा राखिएको छ ।

यीमध्ये अहिले रातो वर्गमा रहेका बालबालिकालाई उद्धार तथा जोखिम व्यवस्थापन गर्ने गरिएको छ ।

बालबालिकाको अवस्था कसरी पत्ता लगाइन्छ?

बालबालिकाहरुको अवस्था अध्ययनका लागि महानगरपालिकाले सार्वजनिक यातायात क्षेत्र, होटल रेष्टुरेन्ट तथा होस्टलमा रहेका बालश्रमिक र आफ्ना नातागोताबाहेक अन्य व्यक्तिसँग रहे बसेका बालबालिका सम्बन्धी जानकारी लिन परिचालन भएका इन्टर्न विद्यार्थीहरुले बालबालिकाको अवस्था पत्ता लगाएका हुन् । यस कार्यका लागि ३१ जना इन्टर्नहरु खटिएका छन् ।

यसरी प्राप्त विवरण र बालबालिकाबाट प्राप्त जोखिममा परेको सूचनाका आधारमा खोजतलास सेवा (१०४), नेपाल प्रहरी, महानगर प्रहरीसहित सरोकारवालासहितको बाल उद्धार कार्यदलमार्फत शोषण, दुव्र्यवहार र जोखिममा परेका बालबालिकाको उद्धार हुन्छ । उद्धार गरेर ल्याइएका बालबालिकालाई अस्थायी संरक्षण गृहमा संरक्षण दिइन्छ । संरक्षण गृहमा बालबालिकाले भोग्नुपरेका समस्याहरू सुन्ने, मनोपरामर्श प्रदान गर्ने, स्वास्थ्य उपचार गर्ने र आवश्यक परेमा कानुनी सहायता प्रदान गरिन्छ ।

यसपछि बालबालिकाका अभिभावक खोजी हुन्छ । परिवारलाई जीविकोपार्जनका लागि सहयोगसहित पुनस्र्थापना गराउन सकिने अवस्था छ कि छैन लेखाजोखा गरिन्छ । परिवार पत्ता नलागेमा र बालबालिकालाई परिवारमा फर्काउँदा बालबालिकाको सर्वाेत्तम हित हुने नदेखिएमा त्यस्ता बालबालिकालाई उपयुक्त संस्थामा राखी १८ वर्ष नभएसम्मको सम्पूर्ण जिम्मेवारी सरकारले लिने व्यवस्था छ । हिँसा पीडित, जोखिममा परेका बालबालिका र विशेष संरक्षणको आवश्यकता भएका बालबालिकाको हकहित र अधिकारको सम्मान, संरक्षण, प्रवर्धन, बाल शोषण जस्ता आपराधिक कार्य गर्ने अपराधीलाई न्यायिक प्रक्रियाबाट उचित दण्ड जरिवाना, शोषणमा परेका बालबालिकालाई न्याय तथा क्षतिपूर्तिको व्यवस्था गर्ने कार्यहरू संरक्षण बाल संरक्षणका दायित्व हुन् ।

नातागोता बाहेकका बालबालिकाको विवरण बुझाउन अनुरोध

महानगरपालिकाले नातागोताबाहेक बालबालिका भएमा यस सम्बन्धी विवरण वडा कार्यालयमा बुझाउन सार्वजनिक सूचना जारी गरेको छ । महानगरपालिकाको बालसंरक्षण तथा बालबालिका सम्बन्धी कार्यविधि २०८० को दफा १६ को उपदफा ५ मा महानगर क्षेत्रभित्र कुनै पनि घर परिवारमा आफ्ना तथा आफ्ना नातागोतावाहेकका बालबालिका रहे बसेका भए तोकिएको फाराम भरी सम्बन्धित वडा कार्यालयमा विवरण पेश गर्नु पर्ने व्यवस्था छ । यही व्यवस्थाका आधारमा सार्वजनिक सूचना जारी गरिएको हो । न्युज कारखाना

काठमाडौँ । वर्षौंदेखि हामीलाई थाहा छ कि हाम्रो जीवनशैलीले हामीलाई लामो समयसम्म स्वस्थ रहन मद्दत गर्दछ । अब वैज्ञानिकहरू नयाँ प्रविधिले हाम्रो मस्तिष्कको बुढ्यौली प्रक्रियालाई ढिलो गर्न मद्दत गर्ने र उमेर बढ्दै जाँदा हाम्रो मस्तिष्कमा के हुन्छ भन्ने रेकर्ड राखेर पत्ता लगाउने प्रयास गरिरहेका छन् ।

वैज्ञानिकहरू हाम्रो उमेर बढ्दै जाँदा हाम्रो मस्तिष्कमा के हुन्छ भनेर जान्न खोजिरहेका छन् । आधुनिक प्रविधिले हाम्रो मस्तिष्कको बुढ्यौली घटाउन मद्दत गर्छ कि सक्दैन ?

नेदरल्याण्डमा जन्मिएकी ७६ वर्षीया महिला मगाइके र उनका पति टम अमेरिकाको लस एन्जलसबाट एक घण्टा टाढा रहेको लोमा लिन्डामा बस्छन् । एक बिहान उसले मलाई ब्रेकफास्टमा स्वागत गर्यो । चिया बीउ, दलिया र जामुन बिहानको खाजामा दिइयो । कुनै चिनी प्रशोधित खाना र कफी दिइएको छैन । नाश्ता पनि लोमा लिन्डा जस्तै शुद्ध थियो ।

डाक्टरहरु के भन्छन् ?

लोमा लिन्डा संसारको तथाकथित ब्लू जोन स्थानहरू मध्ये एकको रूपमा चिनिन्छ, जहाँ मानिसहरू औसत आयु भन्दा लामो बाँच्छन् । यो सहरको सेभेन्थ-डे एडभेन्टिस्ट समुदाय हो जुन सबैभन्दा लामो समयसम्म बाँचेको छ । यी मानिसहरू सामान्यतया रक्सी र क्याफिन उपभोग गर्दैनन् । शाकाहारी र शाकाहारीहरूले चीजहरू खान्छन् र आफ्नो शरीरको हेरचाह गर्नु धार्मिक कर्तव्य मान्छन् । उनी यसलाई आफ्नो ‘स्वास्थ्य सन्देश’ भन्छन् र यसले शहरभरि उनको पहिचान कमाएको छ ।

यो सहर लामो समयदेखि यहाँका मानिसहरू कसरी लामो जीवन बाँच्छन् भन्ने अनुसन्धानको विषय बनेको छ । लोमा लिन्डा युनिभर्सिटीका प्रोफेसर डा. ग्यारी फ्रेजरले सेभेन्थ-डे एडभेन्टिस्ट समुदायका मानिसहरूले लामो आयु मात्र नभई ‘स्वास्थ्य अवधि’ बढेको बताउछन् । महिलाले चारदेखि पाँच वर्ष थप स्वस्थ जीवन बाँच्छन् र पुरुषहरू थप सात वर्ष बाँच्छन्।

टम र मगाइके जीवनको अन्त्यमा सहरमा बस्न आएका थिए तर अहिले दुवै समुदायमा दृढतापूर्वक एकीकृत भएका छन् ।  लोमा लिन्डा कुनै ठूलो गोप्य कुरा होइन, यहाँका मानिसहरू केवल स्वस्थ जीवन बाचिरहेका छन् र उनीहरूलाई स्वस्थ जीवनको धर्म प्रदान गर्ने समुदायको कदर छ । मानिसहरूलाई अक्सर स्वस्थ जीवन, कन्सर्ट र व्यायाम बारे जानकारी दिइन्छ ।

जुडी यहाँको एउटा भवनमा ११२ जनासँग बस्छिन् । जुडीले बीबीसीलाई भनिन्- भवनमा सधैं मुटु र दिमाग खोल्ने कुराकानीहरू भइरहेका छन् ।  तपाईँको दिमागको लागि सामाजिक हुनु कत्तिको महत्त्वपूर्ण छ भनेर मैले कहिल्यै बुझिन । यो बिना तपाईको दिमाग संकुचित हुन्छ ।’

विज्ञानले लामो समयदेखि सामाजिक अन्तरक्रियाका फाइदाहरू पहिचान गरेको छ । तर अब यो पत्ता लगाउन सम्भव छ कि कसको मस्तिष्क अपेक्षित भन्दा छिटो बुढो छ ताकि भविष्यमा ट्र्याक गर्न र उपचार गर्न सकिन्छ ।  प्रविधिको बदलिँदो संसारमा एआई र डाटाको सहयोगले चिकित्सा क्षेत्रमा पनि मद्दत गर्नेछ ।

के भन्छन् मस्तिष्क अनुसन्धान गर्ने वैज्ञानिक ?

क्यालिफोर्नियामा रहेका मस्तिष्क स्वास्थ्यको अनुसन्धान गर्ने वैज्ञानिक र विज्ञहरूले मस्तिष्कको बुढ्यौली प्रक्रियालाई परिवर्तन गर्न सक्छौं कि गर्दैन भनेर पत्ता लगाउने प्रयास गरिरहेका छन् ।

दक्षिणी क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालयका जेरोन्टोलोजी र कम्प्युटेशनल जीवविज्ञानका सहयोगी प्रोफेसर आन्द्रेई इरिमियाले हाम्रो दिमागको उमेर अनुमान गर्ने र तिनीहरूको गिरावटको भविष्यवाणी गर्ने कम्प्युटर मोडेलहरू प्रस्तुत गरे ।

उनले एमआरआई स्क्यान, १५ हजार मस्तिष्कको डाटा र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सको सहयोगमा तयार पारेका थिए । ताकि स्वस्थ बुढ्यौली मस्तिष्क र डिमेन्सिया जस्ता रोग प्रक्रियाबाट पीडित मस्तिष्क बुझ्न सकिन्छ ।

उनले भने, यो ढाँचाहरू हेर्नको लागि राम्रो तरिका हो जुन हामी मानव रूपमा थाहा छैन तर एआईले यो पत्ता लगाउन सक्ने विश्वास धेरैले व्यक्त गरेका छन् ।

निजी कम्पनीहरूले प्रविधिको व्यापारीकरण गरिरहेका छन्

निजी कम्पनीहरू पनि यो प्रविधिको व्यवसायीकरणमा लागेका छन् । ब्रेनी नामको निजी कम्पनीले विश्वभरका विभिन्न क्लिनिकमा यी सेवाहरू उपलब्ध गराउँदै आएको छ । कम्पनीका संस्थापक ओवेन फिलिप्सले भविष्यमा मानिसहरुलाई एमआरआई गराउन सहज हुने बताए ।

उनले भने, ‘मानिसहरूलाई एमआरआई लिन सजिलो हुँदै गइरहेको छ र उनीहरूले उत्पादन गर्ने छविहरू धेरै राम्रो हुँदै गइरहेका छन्। म त्यहाँ मूर्ख बन्न चाहन्न, तर टेक्नोलोजी यस्तो ठाउँमा पुग्दैछ जहाँ हामी चीजहरू पहिले भन्दा धेरै पहिले देख्न सक्षम छौं र यसको मतलब एआई मार्फत हामी बिरामीको के भइरहेको छ भनेर बुझ्न सक्छौं ।’

पछिल्लो २०० वर्षमा रोगहरू बढे

गत २०० वर्षमा आयुमा भएको नाटकीय वृद्धिले धेरै उमेर सम्बन्धी रोगहरूलाई जन्म दिएको छ । यदि हामी सबै लामो समयसम्म बाँच्यौं भने, डिमेन्सियाले हाम्रा सबै ढोकाहरू ढकढकाउन सक्छ ।

प्रोफेसर इरिमियाका अनुसार यो एक सिद्धान्त हो जुन धेरै मानिसहरु द्वारा अनुसन्धान गरिएको छ, यद्यपि यो प्रमाणित भएको छैन । उनले यसको उद्देश्य पछि जीवन प्रत्याशा सम्म डिमेन्सिया ढिलाइ गर्ने तरिका खोज्नु रहेको बताए ।

यी सबैले हामीलाई त्यहाँ फिर्ता लैजान्छ जहाँ हरेक वैज्ञानिक र डाक्टर, साथै ब्लू जोनर्सले जीवनशैली महत्त्वपूर्ण छ भनी भन्छन् ।

राम्रो आहार, शारीरिक र मानसिक रूपमा सक्रिय हुनु र खुसी हुनु हाम्रो मस्तिष्कको आयु बढाउन महत्त्वपूर्ण छ । क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय, बर्कलेका न्यूरोसाइन्स र मनोविज्ञानका प्रोफेसर म्याथ्यु वाकरका अनुसार यी सबै बाहेक अर्को महत्त्वपूर्ण कारक निद्रा हो । उनी भन्छन्- तपाईंको दिमाग र शरीरको स्वास्थ्य पुनर्स्थापना गर्न दिनको सबैभन्दा प्रभावकारी कुरा निद्रा हो ।

तपाईंको मस्तिष्कको कुनै पनि कार्य छैन जुन तपाईं सुत्दा राम्रो हुँदैन, वा तपाईंलाई पर्याप्त निद्रा नपर्दा खराब हुन्छ ।’ सुत्ने बानीमा हुने परिवर्तन पनि डिमेन्सियासँग जोडिएको हुन्छ ।’

निद्रामा विशेषज्ञको राय के छ ?

प्रोफेसर वाकरले भने, ‘यो ६० वा ७० वर्षको उमेरमा मात्रै देखिँदैन, तर यो ३० वर्षको उमेरमा पनि सुरु हुन सक्छ । त्यसैले, निद्रा ट्र्याकिङको माध्यमबाट हामीले राम्रो स्वास्थ्यको नमुना बन्न सक्छौँ ।’ सान फ्रान्सिस्कोको बाहिरी भागमा रहेको बायोटेक कम्पनी फौना बायोले जाडोको गहिरो निद्राको समयमा र पछि गिलहरीहरूको डेटा सङ्कलन गरिरहेको छ ।

यस अवस्थामा, गिलहरीहरूको शरीरको तापक्रम घट्छ र तिनीहरूको मेटाबोलिक दर सामान्य भन्दा एक प्रतिशत मात्र कम हुन्छ ।

यस समयमा, गिलहरीहरूले न्यूरोन्सलाई पुन: उत्पन्न गर्न र तिनीहरूको दिमागमा हराएको जडानहरू पुन: स्थापित गर्न फेला पारेको छ । कम्पनीको उद्देश्य यस्तो औषधि बनाउनु हो जसको माध्यमबाट यसले मानिसमा यो कार्य दोहोर्याउन सक्छ ।

के उपचार र डिप्रेसनले पनि डिमेन्सियाको जोखिम बढाउँछ ?

यदि उपचार गरिएन भने, डिप्रेसनले डिमेन्सियाको जोखिम पनि बढाउँछ ।  स्ट्यानफोर्ड युनिभर्सिटीका प्रोफेसर लीन विलियम्सले एमआरआई स्क्यान प्रयोग गरेर मस्तिष्कमा अवसादका केही प्रकारका प्रभावहरू बुझ्ने तरिका पत्ता लगाएका छन् ।

यसले वैज्ञानिकहरूलाई डिप्रेसन जस्ता मानसिक रोगहरू बुझ्न मद्दत गर्न सक्छ । यसले बिरामीको उपचार कसरी भइरहेको छ भनी बताउन पनि सक्छ ।

ब्रायन जोन्सन जस्ता धेरै कम मानिसहरु छन् जो लामो आयु प्राप्त गर्न विज्ञानमा भर परेका छन् । ब्रायन जोनसन एक व्यापारी हुन् जसले आफ्नो जैविक उमेर परिवर्तन गर्न लाखौं खर्च गरिरहेका छन् ।

त्यहाँ दर्जनौं सप्लिमेन्टहरू छन्, दिनको १९ घण्टासम्म उपवास बस्ने, विभिन्न प्रकारका कसरतहरू र विभिन्न प्रकारका (कहिलेकाहीं विवादास्पद) उपचारहरू छन् जुन उसले आफ्नो उमेरलाई उल्टाउने आशा गर्छ ।  तर लोमा लिन्डा निवासी १०३ वर्षीय मिल्ड्रेडले जोड दिएका छन्, ‘तपाईले आफ्नो आहारमा धेरै सावधान रहनु आवश्यक छ ।’न्युज कारखाना

-बिबिसीबाट

बिबिसी

स्नायुवैज्ञानिक हिमो बोर्हिनले मानिस मर्दा मस्तिष्कमा के हुन्छ भन्ने कुरा मानिसलाई लगभग थाहा नभएको थाहा पाएपछि छक्क परिन् । हिमो बोर्हीनले बीबीसीलाई भनिन्, ‘हामीले मुसामा प्रयोग गरिरहेका थियौँ र शल्यक्रियापछि उनीहरुको दिमागबाट निस्किएको अनुगमन गरिरहेका थियौँ ।’ अचानक दुई मुसा मरे । जसका कारण उनीहरुले ती मुसाको मस्तिष्कमा हुने मृत्युको प्रक्रियालाई निगरानी गर्ने अवसर पाएका थिए । हिमोले भनिन्, ‘एक मुसाको मस्तिष्कबाट सेरोटोनिन नामक रसायनको ठूलो मात्रामा चुहावट भएको थियो ।’

त्यसैले मेरो मनमा प्रश्न उठ्यो, के त्यो मुसा भ्रमको शिकार थियो ? उनले व्याख्या गरिन्, ‘सेरोटोनिन भ्रमसँग सम्बन्धित छ ।’ सेरोटोनिन एक रसायन हो जसले जीवित प्राणीहरूको मूडलाई नियन्त्रण गर्दछ । त्यो मुसाको दिमागमा सेरोटोनिनको बाढी देखेपछि उनको दिमागमा धेरै प्रश्न उठे । यसपछि हिमोले यसबारे पहिलेदेखि नै रहेको जानकारीमा अनुसन्धान गर्न थालिन् । हिमोले सेरोटोनिनको चुहावटको पछाडि केही कारण हुनुपर्छ भन्ने सोचेकी थिइन् । हिमोले भनिन्, ‘यस अनुसन्धानका क्रममा हामी मर्ने प्रक्रियाबारे निकै कम जान्दछन् भन्ने थाहा पाएपछि म छक्क परें ।’ डा हिमो बोर्हीन संयुक्त राज्य अमेरिकाको मिशिगन विश्वविद्यालयको आणविक र सोधपुछ फिजियोलोजी र न्यूरोलोजी विभागका एक सहयोगी प्राध्यापक हुन् । मुसाको मृत्युबारे अनुसन्धान गर्दा डा. हिमोले मानिसको मृत्यु हुँदा मस्तिष्कमा के हुन्छ भन्ने अध्ययन गर्न थालेको बताएकी छन् । डाक्टर हिमोले अनुसन्धानका क्रममा फेला पारेको मृत्युबारे हाम्रो बुझाइ र ज्ञान विपरीत भएको बताएकी छन् ।

मृत्युको परिभाषा

चिकित्सक हिमोले लामो समयदेखि हृदयाघातपछि पल्स पत्ता नलागेमा चिकित्सकको दृष्टिले मृत मानिने गरेको बताइन् । यस प्रक्रियामा मुटुमा जोड दिइन्छ । यसलाई ब्रेन अट्याक नभई हार्ट अट्याक भनिन्छ । हिमो भन्छिन, ‘मस्तिष्कमा कुनै काम भइरहेको छैन भन्ने कुरा वैज्ञानिकहरूले बुझेका छन् । किनभने, यसले कुनै प्रतिक्रिया पाउँदैन । मर्ने मान्छे न बोल्न सक्छन् न उभिन सक्छन् । न त ऊ उठ्न सक्छ । हाम्रो मस्तिष्कलाई काम गर्न धेरै अक्सिजन चाहिन्छ । यदि हाम्रो मुटुले रगत पम्प गर्दैन भने, अक्सिजन मस्तिष्कमा पुग्दैन ।’

हिमो बताउछिन्, ‘सतहमा सबै लक्षणहरूले मस्तिष्कले काम गरिरहेको छैन वा निष्क्रिय अवस्थामा छ, सक्रिय छैन ।’ तर, डा. हिमो र उनको टोलीको अनुसन्धानबाट बिल्कुलै फरक जानकारी आएको छ ।

मस्तिष्क ‘धेरै छिटो दौडिरहेको हुन्छ’

२०१३ मा मुसाहरूमा गरिएको एक अध्ययनमा, मानिसहरूले मुसाको मुटुले काम गर्न छोडेपछि उनीहरूको मस्तिष्कका धेरै स्नायुहरूमा ठूलो गतिविधि देखियो । ‘मरेको मुसाको दिमागमा सेरोटोनिनको उत्सर्जन ६० गुणाले बढेको थियो, र फिल-गुड केमिकल डोपामाइनको उत्सर्जन पनि ४० देखि ६० गुणाले बढेको थियो । त्यसै बेला जीवित प्राणीलाई धेरै सतर्क बनाउने रसायन नोरेपिनेफ्राइनको मात्रा सय गुणासम्म बढेको थियो।’

डा. हिमो भन्छिन, ‘कुनै जनावरको मस्तिष्कमा यी रसायनहरूको यति धेरै सांद्रता हुनु लगभग असम्भव छ ।’

२०१५ मा, त्यो टोलीले मर्ने मुसाको दिमागमा गरिएको अर्को अध्ययनको नतिजा प्रकाशित गर्यो । ‘दुवै अवस्थामा, १०० प्रतिशत जनावरहरूमा जबरदस्त मस्तिष्क गतिविधि रेकर्ड गरिएको थियो । मेरो मन एकदमै छिटो दौडिरहेको थियो । मृत्युको समयमा मस्तिष्क धेरै सक्रिय थियो । २०२३ मा हिमो र उनको टोलीले अर्को शोध पत्र प्रकाशित गरे । कोमामा रहेका र उनीहरुको मुटुको धड्कन लाईफ सपोर्ट सिस्टममा निर्भर रहेका चार जनामा यो अनुसन्धान गरिएको थियो । यी बिरामीहरूलाई इलेक्ट्रोएन्सेफेलोग्राफीको लागि इलेक्ट्रोड वा प्लेटहरू दिइयो । ताकि तिनीहरूको मस्तिष्क गतिविधिहरू रेकर्ड गर्न सकियोस् । यी चारजना मरिरहेका थिए । डाक्टर र उनका परिवारका सदस्यहरूले मिलेर निर्णय गरे कि ‘यी चार जनालाई कुनै पनि प्रकारको सहयोगले बचाउन सकिँदैन, त्यसैले उनीहरूको जीवन बचाउने प्रयास त्याग्ने निर्णय गरे ।’ आफन्तको अनुमतिमा यी चारजनालाई जिउँदै राखिएको भेन्टिलेटरको सहयोगमा हटाइयो । यस समयमा, अनुसन्धानकर्ताहरूले याद गरे कि दुई बिरामीहरूको मस्तिष्कमा धेरै तीव्र गतिविधिहरू भइरहेको थियो । यसले मस्तिष्कमा संज्ञानात्मक गतिविधिहरू प्रकट गर्यो । यस अवधिमा उनको दिमागमा गामा तरंगहरू पनि रेकर्ड गरिएको थियो । यिनीहरूलाई मस्तिष्कको सबैभन्दा छिटो तरङ्ग भनिन्छ । गामा तरंगहरू मानव मस्तिष्कमा जानकारी र मेमोरी प्रशोधन गर्ने धेरै जटिल प्रक्रियाको भाग हुन् ।

अर्को बिरामीको मस्तिष्कको अनुगमनका क्रममा उनको मस्तिष्कको टेम्पोरल लोब अर्थात् दुवै कानको पछाडि रहेको मस्तिष्कको भागमा निकै बलियो गतिविधि देखियो । डाक्टर हिमो भन्छिन- मानव मस्तिष्कको दाहिने कानको पछाडि रहेको भागलाई समानुभूतिको लागि धेरै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । धेरै बिरामीहरू यस्ता छन् जो हृदयघातबाट बाँचेका छन् र जसले मृत्यु नजिकको अनुभव गरेका छन् । त्यो अनुभवले आफूलाई राम्रो मान्छे बनाएको र अब अरूप्रति बढी सहानुभूति महसुस गर्न थालेको उनी बताउँछन् ।

मृत्युको नजिकको अनुभव

मृत्युको छेउबाट फर्किएका कतिपयले आफ्नो जीवनको तस्बिर आँखा अगाडि चम्किएको वा त्यतिबेला आफ्नो जीवनका धेरै महत्वपूर्ण क्षणहरू सम्झेको बताएका छन् । धेरै मानिसहरू पनि भन्छन् कि तिनीहरूले धेरै चम्किलो प्रकाश देखे । यसै क्रममा केही व्यक्तिले आफूलाई आफ्नो शरीरबाट बाहिर निस्केको महसुस गरेको र टाढा बसेर सबै कुरा हेरिरहेको दाबी गरेका छन् । त्यसोभए मस्तिष्कको चरम गतिविधि, डा. हिमोले आफ्नो अध्ययनमा देखेको हाइपरएक्टिभिटी, मृत्युको छेउमा उभिएका मानिसहरूले यस्तो भयानक अनुभव गर्नुको कारण थियो ? डाक्टर हिमो भन्छिन, ‘हो । मलाई पनि त्यस्तै लाग्छ । ‘कम्तिमा २० देखि २५ प्रतिशत हृदयघात पीडितहरूले सेतो प्रकाश देखेको रिपोर्ट गरे । केही अनौठो देखियो । उनको मस्तिष्कमा तस्विर बनाउने अंग सक्रिय भएको देखिन्छ ।’

भेन्टिलेटर हटाइएपछि मस्तिष्कमा निकै तीव्र गतिमा सक्रियता देखिएका दुई बिरामीको बारेमा अनुसन्धानकर्ताहरू भन्छन्, ती बिरामीहरूको मस्तिष्कको भिजुअल कोर्टेक्समा निकै तीव्र गतिमा सक्रियता देखिएको थियो (जुनले दृष्टि बुझ्न मद्दत गर्छ)। यसको अर्थ हो, ‘उनीहरूले यस्तो केही देखेको अनुभव गरेको हुनुपर्छ ।’

डा. हिमो बोर्हिनले आफ्नो अध्ययनमा थोरै मानिसलाई समावेश गरेको र एक व्यक्तिको मृत्यु हुँदा मस्तिष्कमा के भइरहेको छ भन्ने कुरा बुझ्न धेरै अनुसन्धान आवश्यक रहेको विश्वास गर्छिन । तर, यस विषयमा दश वर्षभन्दा बढी अनुसन्धान गरिसकेपछि डा हिमोलाई एउटा कुरा प्रस्ट भएको छ, ‘मलाई लाग्छ हृदयघात हुँदा मस्तिष्क शान्त हुँदैन, तर धेरै सक्रिय हुन्छ ।’

तर, मस्तिष्कले काम गर्न आवश्यक अक्सिजन नपाएको महसुस गर्दा के हुन्छ ? डा. हिमोले अझै यो कुरा बुझ्ने प्रयास गरिरहेको र यस बारे धेरै जानकारी उपलब्ध नरहेको बताएकी छन् ।  हाइबरनेसनको अवस्थालाई उल्लेख गर्दै डा. हिमो भन्छिन्, यस्तो केहि हुनेछ: मुसा र मानिस लगायत सबै जनावरहरूमा अक्सिजनको कमीलाई सामना गर्न विभिन्न प्रकारका संयन्त्रहरू छन् । अहिलेसम्म मानिन्थ्यो, जब मुटुले काम गर्न छोड्छ, दिमाग मौन हुन्छ र दर्शक बनेर सबै हेर्छ । यसको मतलब जब मुटुले काम गर्न छोड्छ, मस्तिष्क मात्र बन्द हुन्छ । अहिले मानिसहरू यो विश्वास गर्छन्: किनभने मस्तिष्कले त्यस्ता परिस्थितिहरू सामना गर्न सक्दैन र केवल मर्छ । यद्यपी डा. हिमोले यो घटना हो वा अरु केहि हो भनेर हामीलाई यकिन थाहा नभएको बताउँछन् । मस्तिष्कले सजिलै हार नमान्ने डाक्टर हिमोको विश्वास छ । जसरी हाम्रो दिमागले हरेक कठिन परिस्थितिसँग लड्छ, त्यसरी नै मृत्युसँग पनि लड्छ । ‘हर्मेशन यसको राम्रो उदाहरण हो । मलाई लाग्छ, मस्तिष्कमा अक्सिजनको अभावको यो चुनौती सामना गर्न सक्ने क्षमता छ । तर, यसबारे थप अनुसन्धान हुनैपर्छ ‘ उनी भन्छिन् ।

पत्ता लगाउन अझै धेरै बाँकी छ

डा. हिमो बोर्हीनले आफू र उनको टोलीले पत्ता लगाएको जानकारी परालजस्तै भएको र अझै पत्ता लाग्न बाँकी रहेको जानकारीको ठूलो थुप्रो रहेको महसुस गर्छन्। ‘मलाई विश्वास छ,  मस्तिष्क भित्र अक्सिजनको कमीसँग सामना गर्ने केही संयन्त्र छ, जुन हामीले बुझ्दैनौं । यस्तो अवस्थामा, सतही रूपमा हामीलाई थाहा छ, जसको मुटुले काम गर्न छोड्छ, उनीहरूलाई यो अनौठो र फरक प्रकारको अनुभव हुन्छ । र हाम्रो तथ्याङ्कले मस्तिष्कमा हुने गतिविधिहरूको कारणले यस्तो भएको देखाउँछ ।
अब प्रश्न उठ्छ, मर्ने मस्तिष्कमा किन यति धेरै गतिविधि हुन्छ ?

उनी भन्छिन्, ‘हामी सबै मिलेर यसबारे हाम्रो बुझाइ सुधार गर्नुपर्छ । यसलाई अध्ययन गरौं । यसबारे अनुसन्धान गरौँ, ताकि तपाईंले यी प्रश्नहरूको जवाफ पाउन सक्नुहुन्छ । किनभने, यो सम्भव छ कि हामी करोडौं मानिसहरूलाई उनीहरूको वास्तविक मृत्यु अघि नै मरेका छन् । किनभने हामी मृत्युको सम्पूर्ण प्रक्रियालाई राम्ररी बुझ्दैनौं ।न्युज कारखाना

काठमाडौँ । विश्व स्वास्थ्य संगठनले वयस्कहरूलाई प्रति साता १५० मिनेट मध्यम-तीव्रता वा ७५ मिनेट उच्च-तीव्रता शारीरिक गतिविधि गरेर सक्रिय हुन सिफारिस गर्दछ । शारीरिक गतिविधिको कमीले वयस्कहरूलाई हृदयघात र स्ट्रोक, टाइप २ मधुमेह, डिमेन्सिया, र स्तन र कोलोन क्यान्सर जस्ता गैर-संक्रामक रोगहरूको जोखिम बढाउँछ ।

एक अनुमान अनुसार, २०१० र २०२२ को बीचमा, वयस्कहरूमा शारीरिक निष्क्रियताको घटना लगभग ५ प्रतिशत बिन्दुले बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ । यो क्रम जारी रह्यो भने सन् २०३० सम्ममा निष्क्रियताको स्तर बढेर ३५ प्रतिशत पुग्ने सम्भावना छ । हालको प्रवृत्तिले सन् २०३० सम्ममा शारीरिक निष्क्रियता घटाउने विश्वव्यापी लक्ष्य अहिले पहुँचभन्दा बाहिर रहेको बताउँछ ।

डब्लुएचओका महानिर्देशक डा. टेड्रोस अधानोम गेब्रेयससले यस निष्कर्षले क्यान्सर र मुटुको रोगलाई कम गर्ने र शारीरिक गतिविधि बढाएर मानसिक स्वास्थ्य र स्वस्थ्य सुधार गर्ने अवसर गुमाएको बताएका छन् । यो चिन्ताजनक प्रवृत्तिलाई उल्टाउन शारीरिक क्रियाकलापको स्तर बढाउन र साहसी कदमलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने उनको भनाइ छ । यस क्रममा बलियो नीति अवलम्बन गरी लगानीको स्तर बढाउन आवश्यक छ ।

वयस्कहरूमा शारीरिक निष्क्रियताको उच्चतम दर उच्च आय भएको एशिया प्रशान्त क्षेत्र (४८ प्रतिशत) र दक्षिण एशिया (४५ प्रतिशत) मा रेकर्ड गरिएको थियो । उच्च आय भएका पश्चिमी देशहरूमा यो संख्या २८ प्रतिशत छ, जबकि ओशिनिया क्षेत्रमा यो १४ प्रतिशत छ । लिङ्ग र उमेरका आधारमा हुने असमानता चिन्ताको विषय भएको बताइएको छ । संयुक्त राष्ट्रसंघीय निकायका अनुसार पुरुषको तुलनामा महिलामा शारीरिक निष्क्रियताको मात्रा बढी छ ।

महिलाहरूको लागि निष्क्रियता दर ३४ प्रतिशत छ, जबकि पुरुषहरूको लागि यो २९ प्रतिशत छ । तर कतिपय देशहरूमा यी दुईबीचको दूरी २० प्रतिशत बिन्दुसम्म छ । थप रूपमा, ६० वर्षभन्दा माथिका व्यक्तिहरू अन्य वयस्कहरूको तुलनामा कम सक्रिय हुन्छन्, जुन वृद्ध वयस्कहरूको लागि शारीरिक गतिविधिलाई बढावा दिने महत्त्वलाई संकेत गर्दछ ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसन्धानकर्ताहरूले शैक्षिक सहकर्मीहरूसँगको सहकार्यमा तयार पारेको यो अध्ययन ‘द ल्यान्सेट ग्लोबल हेल्थ जर्नल’ मा प्रकाशित भएको छ । चिन्ताजनक निष्कर्षहरूको बावजुद, केही देशहरूमा केही सुधारको संकेतहरू छन्। विगत एक दशकमा विश्वका करिब ५० प्रतिशत देशहरूमा केही सुधारहरू रेकर्ड भएका छन् । २०३० सम्ममा २२ देशहरूले शारीरिक निष्क्रियतालाई १५ प्रतिशतले घटाउने विश्वव्यापी लक्ष्यमा पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

यस पृष्ठभूमिमा, संयुक्त राष्ट्र एजेन्सीले देशहरूलाई शारीरिक गतिविधि प्रवर्द्धन गर्न नीति र कार्यान्वयन प्रक्रियाहरूलाई बलियो बनाउन आग्रह गरेको छ । तल्लो तहमा खेलकुद र हिड्ने, साइकल चलाउने र सार्वजनिक यातायात प्रयोग गर्नेलगायतका अन्य उपायहरूको सहयोग समुदायमा लिन सकिन्छ ।न्युज कारखाना

काठमाडौँ । उद्योगपति मुकेश अम्बानीका कान्छा छोरा अनन्त अम्बानी राधिका मर्चेन्टसँग जुलाई १२ मा विवाह बन्धनमा बाँधिदैछन् । मुम्बईमा हुने यो भव्य समारोहमा परम्परा र भव्यताको मिश्रण देखिनेछ ।

विवाहको तयारीका बीचमा यो जोडीको विवाहको कार्ड सार्वजनिक भएको छ । भीभीआइपीलाई दिएको निमन्त्रणा पत्रमा चाँदीको मन्दिर छ । भित्र ४ वटा सुनको मुर्ति छ । दोस्रो निमन्त्रणा पत्र सुनौलो बक्समा छ । यसमा मन्दिरलाई सानो आकारमा बाकस भित्र राखिएको छ । यो पनि ईश्वरीय विषयवस्तुमा आधारित छ ।

सानो अलमारी खोल्दा चाँदीको मन्दिर देखिन्छ । यस मन्दिरमा गणपति, राधा-कृष्ण र देवी दुर्गाको मूर्तिहरू छन् ।

हातले लेखिएको पत्र, बक्स खोल्ने बित्तिकै विष्णु मन्त्र प्रतिध्वनित हुन्छ । सुन्दर ढंगले कढ़ाई गरिएको विवाह बक्सको माथि भगवान विष्णुको चित्र छ ।

कार्डमा बनाइएको बाकस खोल्ने बित्तिकै विष्णु मन्त्र गुञ्जन थाल्छ । रातो रङको निमन्त्रणा बाकस खोल्दा चाँदीको सानो मन्दिर देखिन्छ । यसमा गणपति, राधा-कृष्ण र देवी दुर्गाको सुनको मूर्ति छ। एउटा थैलीमा पश्मिना सल, अर्कोमा रुमाल छ । दोस्रो निमन्त्रणा कार्डमा, पहिलो एउटा सानो खाममा नीता अम्बानीको हातले लेखिएको पत्र हो । यसमा उनले आफ्नो भावना व्यक्त गर्दै निमन्त्रणा दिएकी छिन् । यस पत्रको विभिन्न पृष्ठहरूमा विभिन्न अनुष्ठानहरूको बारेमा जानकारी छ ।

माथिल्लो भागमा वैकुण्ठ धामको दृश्य देखिन्छ । एउटा थैलीमा कश्मीरका कलाकारहरूले बनाएको पश्मिना सल छ । अर्को थैली खोल्दा अनन्त-राधिकाको आद्याक्षरले भरिएको रुमाल छ ।
अन्त्यमा ऋग्वेदको एउटा श्लोक लेखिएको छ ।

अनन्त र राधिकाले यसअघि मार्चको सुरु र मेको अन्त्यमा प्रि-वेडिङ समारोह मनाएका थिए । अब जुलाई १२ गते शुभ विवाह, जुलाई १३ मा शुभ आशीर्वाद र जुलाई १४ मा स्वागत समारोह हुनेछ । यी तीन कार्यक्रम मुम्बईको जियो वर्ल्ड सेन्टरमा आयोजना हुनेछन् ।न्युज कारखाना

काठमाडौं  । ‘आफू र समाजका लागि योग’ भन्ने नाराका साथ दशौं अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस नेपालमा पनि आज विभिन्न कार्यक्रमको आयोजना गरी मनाइँदै छ । अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस हरेक वर्ष जुन २१ तारिखका दिन विभिन्न जनचेतनामूलक कार्यक्रम आयोजना गरी मनाइन्छ ।

संयुक्त राष्ट्र सङ्घको महासभाले सन् २०१४ मा गरेको निर्णयअनुसार सन् २०१५ जुन २१ देखि अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस मनाउन थालिएको हो । भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्रदामोदरदास मोदीले संयुक्त राष्ट्र सङ्घको ६९औँ महासभामा योग सबैका लागि सधैँका लागि आवश्यक भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसको घोषणा गर्न प्रस्ताव गरेका थिए ।

सो प्रस्तावमा नेपालका तत्कालीन प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालाले पहिलो समर्थन गरेपछि युरोपियन युनियनलगायत संयुक्त राष्ट्र सङ्घका स्थायी सदस्य राष्ट्रले समर्थन गरेका थिए । सङ्घले घोषणा गरेका दिवसमध्ये ९० दिनमा १७७ देशले समर्थन गर्ने कीर्तिमान योग दिवसले कायम गरेको छ । सन् २०१६ देखि २१ जुनमा अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस विश्वभर मनाइएको थियो ।
न्युज कारखाना

काठमाडौँ । २१औँ शताब्दीलाई विकासको शताब्दीमा एसियाको शताब्दी भनिन्छ भने समस्याको शताब्दी पनि भन्नु गलत हुनेछैन । विशेष गरी जब यो वातावरण, प्रदूषण र प्राकृतिक प्रकोपको कुरा आउछ । आज विकासोन्मुख देश प्रदूषणको समस्यासँग लडिरहेका छन् । सन् २०२१ मा विश्वभर वायु प्रदूषणका कारण ८१ लाख मानिसको ज्यान गएको तथ्यबाट यसको गम्भीरता अनुमान लगाउन सकिन्छ ।

युनिसेफसँगको साझेदारीमा अमेरिकास्थित स्वतन्त्र अनुसन्धान संस्था हेल्थ इफेक्ट इन्स्टिच्युट (एचईआई)ले बुधबार प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको छ । जसमा तीन वर्षअघि वायु प्रदूषणका कारण चीनमा २१ लाख र भारतमा २३ लाख मानिसको मृत्यु भएको उल्लेख छ । यससँगै वायु प्रदूषणले बालबालिकामा पनि ठूलो असर पारेको छ । भारतमा पाँच वर्ष मुनिका एक लाख ६९ हजार चार सय बालबालिकाको मृत्यु भएको छ । यसपछि नाइजेरियामा १ लाख १४ हजार एक सय, पाकिस्तानमा ६८ हजार एक सय, इथियोपियामा ३१ हजार एक सय र बंगलादेशमा १९ हजार एक सय बालबालिकाको मृत्यु भएको रिपोर्टमा उल्लेख छ ।

प्रतिवेदनले दक्षिण एसियामा ज्यान गुमाउनुको प्रमुख कारण वायु प्रदूषण रहेको पनि उल्लेख गरेको छ । यसपछि उच्च रक्तचाप, खानपान र सुर्तीजन्य पदार्थ मृत्युको कारण बन्न थालेका छन् । सन् २०२१ मा वायु प्रदूषणका कारण गत वर्षको अनुमानभन्दा बढी मृत्यु भएको देखियो । एक अर्बभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएका भारत र चीनले कुल विश्वव्यापी रोगको भारको ५४ प्रतिशत ओगटेका छन्।

पीएम २.५ र ओजोनका कारण हुने वायु प्रदूषणले २०२१ मा ८.१ मिलियनको मृत्यु भएको प्रक्षेपण गरिएको छ जुन कुल विश्वव्यापी मृत्युको लगभग १२ प्रतिशत हो । विश्वव्यापी वायु प्रदूषण मृत्युमध्ये ९० प्रतिशतभन्दा बढी, वा ७८ लाख मृत्यु पीएम २.५ वायु प्रदूषणका कारण हुन्छन्, जसमा एम्बियन्ट पीएम २.५ र भित्री वायु प्रदूषण पनि समावेश छ ।

यी माइक्रोस्कोपिक कणहरू, २.५ माइक्रोमिटर भन्दा कम व्यास भएका कणफोक्सोमा बस्छन् र रक्तप्रवाहमा प्रवेश गर्न सक्छन्, जसले धेरै अंग प्रणालीहरूलाई असर गर्छ र वयस्कहरूमा हृदय रोग, स्ट्रोक, मधुमेह, फोक्सोको क्यान्सरको जोखिम हुन्छ क्यान्सर र क्रोनिक अब्सट्रक्टिभ पल्मोनरी डिजिज (सीओपीडी) जस्ता रोगहरू बढ्छन् ।

अनुसन्धान संस्था एहईआईकी अध्यक्ष एलेना क्राफ्टले स्टेट अफ ग्लोबल एयर रिपोर्टले परिवर्तनको लागि जानकारी र प्रेरणा प्रदान गर्ने बताइन ।

यो नयाँ प्रतिवेदनले मानव स्वास्थ्यमा वायु प्रदूषणको महत्त्वपूर्ण प्रभावहरूको सम्झना गराएको छ, जसको असमान बोझ साना बालबालिका, वृद्ध जनसंख्या र न्यून र मध्यम आय भएका देशहरूमा परेको छ ।न्युज कारखाना

काठमाडौँ । इस्लाम धर्मावलम्बीले बकर इद (इदु उल अजहा) आज मनाउँदै छन् । बकर इद पर्व रमजान अर्थात् इदुलफित्र पछिको दोस्रो ठूलो चाड हो ।

रमजान पर्वको ७०औँ दिनमा मनाउने यो पर्वमा आर्थिकरूपमा सबल मानिस हज गर्न साउदी अरबको मक्का मदिना जाने गर्छन् ।

यस पर्वमा अल्लालाई खुसी पार्न मुसलमानले धर्मले जायज मानेका जनावरलाई कुर्बानी (बली) दिने गर्दछन् ।

धार्मिक मान्यताअनुसार अल्लाका नवी (दूत) इब्राहिम अलि सलामले ९० वर्षको उमेरमा पत्नी हाजराबाट प्राप्त गरेको सन्तान छोरा इस्माईललाई कुर्बानी गर्नुपर्ने आदेशलाई पालना गर्दा अल्लाह प्रशन्न भएर इस्माईलको कुर्बानी नभएर स्वर्ग (जनन्त) मा पालिएका दुम्बाको कुर्बानी भएको धार्मिक मान्यतालाई अहिलेसम्म कुर्बानी गर्ने प्रचलनलाई कायम राखेको पाइएको छ ।

निसन्तान इब्राहिमले सन्तान प्राप्तिका लागि अल्लासँग मनन्नत मागेका थिए र भनेका थिए यदि अल्लाहले मलाई सन्तानको सुख दियो भने म कुर्बानी गर्छु । सोहीअनुरुप अल्लाहले निजको परीक्षणस्वरुप सपनामा कुर्बानी गर्नु पर्छभन्दा उनले धेरै जनावर कुर्बानी त गरे तर अल्लााह खुशी भएको थिएन ।

अन्तिममा उनले आफ्ना सबैभन्दा प्यारा छोरालाई नै कुर्बानी गरी अल्लाहलाई राजी गर्न चाहेका थिए । यस घडीमा उनको परीक्षण सफल सावित भएपछि कुर्बानी गर्ने स्थानमा मानिसको होइन त्यही जन्नतमा पालिएर आएका दुम्बाको कुर्बान (बलि) भएको थियो ।

कुर्बानीको मासु तीन भागमा बाँडी  वितरण गरिन्छ । एक भाग गरिब एवं विपन्न परिवारलाई एक आफ्ना आफ्ना इष्टमित्रलाई र अर्को भाग आफू खानुपर्ने धार्मिक मान्यता छ ।

सरकारले बकर इदको अवसरमा आज सार्वजनिक बिदा दिएको छ । गृह मन्त्रालयले शुक्रबार सूचना जारी गर्दै गते मन्त्रिपरिषद् बैठकको निर्णय अनुसार इस्लाम धर्माबलम्वीहरुको पर्व बकर ईद (उल–अजाह) दिन आज सार्वजनिक बिदा दिने निर्णय गरेको हो ।न्युज कारखाना

काठमाडौँ । गर्मीमा पानीको कमीका कारण तपाईको घाँटी लगातार सुख्खा भइरहेको छ, चक्कर आइरहेको छ, आँखा रातो भएको छ वा पिसाब पहेँलो भइरहेको छ भने यो तपाईको स्वास्थ्यको लागि चेतावनीको संकेत हुनसक्छ ।

तपाईंको शरीरमा पानी र इलेक्ट्रोलाइट्सको कमीले तपाईंको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न सक्छ । यी प्रभावहरूलाई डिहाइड्रेसन भनिन्छ अर्थात् शरीरमा पानीको कमी । डिहाइड्रेसनका कारण अवस्था गम्भीर हुनसक्ने चिकित्सकहरु बताउछन् ।

गर्मीमा लगातार पसिना आउनुका कारण शरीरमा पानीको मात्रा मात्र कम हुँदैन, शरीरमा नुन पनि कम हुन्छ । अब तपाई सोच्न सक्नुहुन्छ कि एसीमा बस्दा पसिना आउँदैन, तर सधैँ एसीमा बस्दा तिर्खा कम हुन्छ । स्वास्थ्य विज्ञहरू भन्छन्, यसले तपाईंको शरीरमा प्रतिकूल र दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्छ ।

अहिले तापक्रम बढिरहेको छ । बढ्दो तापक्रममा शरीरको उचित हेरचाह गरिएन भने स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्न सक्छ । तसर्थ, स्वास्थ्य क्षेत्रका विज्ञहरू आवश्यक हेरचाहको बारेमा कुरा गर्छन् ।

डिहाइड्रेसन कहिले हुन्छ ?

यदि तपाईं लामो समयसम्म चर्को घाममा हुनुहुन्छ भने गर्मी स्ट्रोकले डिहाइड्रेसन निम्त्याउन सक्छ । साथै, यदि समग्र तापक्रम उच्च छ भने, पनि यो समस्या आउछ । यदि तपाईंलाई पखाला वा कुनै रोग छ भने, तपाईं अझै पनि डिहाइड्रेसन हुन सक्नुहुन्छ । धेरै रक्सी वा क्याफिनयुक्त पेय पदार्थ पिउनाले शरीरमा पानी कम हुन्छ । त्यस्तै तीव्र व्यायामबाट पसिना आए पछि, यदि तपाईंलाई धेरै पिसाब लाग्ने औषधि दिइएको छ भने पनि डिहाइड्रेसन हुन सक्छ ।

डिहाइड्रेसनको लक्षण कसरी पहिचान गर्ने?

– यदि तपाईंलाई धेरै तिर्खा लागेको छ ।
– यदि पिसाब गाढा पहेंलो छ र कडा गन्ध छ ।
– यदि तपाइँ सामान्य भन्दा कम पिसाब गर्नुहुन्छ ।
– यदि तपाईंलाई चक्कर लागेको महसुस गर्नुहुन्छ ।
– तपाईं थकित महसुस गर्न भएको छ भने ।
– मुख, ओठ, जिब्रो सुख्खा भएमा ।
– यदि आँखा धमिलो भएमा ।

यदि तपाइँ यस्ता लक्षणहरू अनुभव गर्दै हुनुहुन्छ भने, तपाइँ डिहाइड्रेसन हुन सक्ने सम्भावना छ । यस्तो अवस्थामा शरीरमा पानी र नुनको कमी भएमा पूर्ति गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ र चिकित्सकको सहयोग लिनुपर्छ ।

शरीरमा पानीको कमी हुँदा के हुन्छ ?

शरीरमा पानी घटेको छ भनेर कसरी चिन्ने भनेर धेरैलाई अचम्म लाग्छ । यसको पहिलो लक्षण हाम्रो पिसाबमा देखिन्छ । पिसाब पहेँलो भएमा वा पिसाबको रंग रातो भएमा शरीरमा पानीको कमी भएको बुझुनु पर्दछ । लगातार घाममा हिँड्दा वा तातोपानीको भट्टीमा काम गर्दा शरीरमा पानी मात्र कम हुँदैन, सोडियम, पोटासियम, क्लोराइड र बाइकार्बोनेट जस्ता अन्य इलेक्ट्रोलाइट्सको मात्रा पनि कम हुन्छ । यो अवस्था लामो समयसम्म रह्यो भने शरीरमा म्याग्नेसियम र क्याल्सियमको मात्रा पनि घट्ने स्वास्थ्यकर्मी बताउछन् ।

वयस्कको शरीरमा ६० देखि ७० प्रतिशत पानी हुन्छ । पानीको यो स्तरमा धेरै भिन्नता भएमा हाम्रो शरीरको मेटाबोलिज्ममा असर पर्छ । अर्थात् खाएको खाना पच्दैन । यसका साथै व्यक्तिलाई सास फेर्न गाह्रो हुन सक्छ । यति मात्रै होइन, यो अवस्था लामो समयसम्म रह्यो भने व्यक्तिको श्वासप्रश्वास र मस्तिष्कमा असर पर्ने र उनको ज्यान जान सक्ने डर पनि हुन्छ ।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ)का अनुसार कम पानी पिउनाले मात्रै डिहाइड्रेसन हुँदैन, पखालाले पनि शरीरमा पानीको कमी हुन्छ । पखाला हुँदा पानी र नुनको मात्रा कम हुन्छ। यसका साथै बान्ता, पसिना, पिसाब र श्वासप्रश्वासका माध्यमबाट शरीरबाट नुनहरु बाहिरिने गरेको पनि विश्व स्वास्थ्य संगठनले जनाएको छ । यस्तो अवस्थामा व्यक्ति सुस्त हुने, बेहोस हुने, आँखा डुबेको र पानी पिउन चाहँदैनन् । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार यस्तो अवस्था निर्जलीकरणको गम्भीर अवस्था हुन सक्छ।

ओआरएस कत्तिको प्रभावकारी छ ?

ओआरएस प्याकेटमा सोडियम क्लोराइड, पोटासियम क्लोराइड, सोडियम साइट्रेट र ग्लुकोज हुन्छ ।  चर्को गर्मीमा डिहाइड्रेसनबाट बच्न चाहने हो भने पानी मात्र पिएर काम हुँदैन । पानीसँगै अन्य तरल पदार्थ पनि खानुपर्छ ।

अहिलेको चर्को गर्मीमा प्रशस्त पानी पिउनु जरुरी छ तर यसले शरीरको तिर्खा मेट्दैन । शरीरमा पानीको कमी हुन नदिन सरबत, फलफूलको जुस जस्ता तरल पदार्थ पिउनुपर्छ ।  त्यस्तै उखुको रस पिउनु पनि शरीरका लागि फाइदाजनक हुन्छ । गर्मीमा शरीरमा पानीको मात्रा उचित राख्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ । सामान्यतया हाम्रो शरीरमा ७० प्रतिशत पानी हुन्छ ।

शरीरलाई पानी चाहिन्छ, त्यसैले एकैपटक धेरै पानी पिउनु उचित नहुने विज्ञहरू बताउँछन् । तसर्थ, विज्ञहरूले तिर्खा लाग्दा पानी पिउन नबिर्सिनु नै एक मात्र उपाय सुझाव दिन्छन् ।

तिर्खा लाग्दा एक पटकमा दुई वा तीन गिलास पनि पिउनु हुँदैन भन्ने स्वास्थ्य विज्ञहरू बताउँछन् । बिस्तारै पानी पिउनु राम्रो हुन्छ । यदि तपाइँ एक पटकमा धेरै पानी पिउनुहुन्छ भने, पेटमा तनावको कारण तपाइँको भोक कम हुन्छ ।

साथै गर्मीमा बाहिरको तेलयुक्त खानेकुरा नखाने, खाना खाइसकेपछि मात्र घरबाट निस्कनुहोस् वा आफ्नो डब्बा साथमा लैजाने, सिट्रस फलफूल भिटामिन सी को लागी राम्रो हुन्छ । तरबूज, काँटालोप, सुन्तला, मीठो कागती, अंगूर, आँप र अनारलाई आहारमा समावेश गर्नु स्वास्थ्यको लागि राम्रो हुन्छ । अमला, कोकुम, कारीमा भिटामिन सी, सोडियम, पोटासियम, म्याग्नेसियम जस्ता तत्वहरू पनि पाइन्छ ।

बालबालिकाको शरीरमा पानी कम भए के हुन्छ ?

अहिलेको चर्को गर्मीले बालबालिकालाई जत्तिकै ठूलो समस्यामा पारेको छ । बालबालिकाहरु गर्मीमा खेल्छन् । यस्तो अवस्थामा उनीहरुलाई गर्मीले सताउने सम्भावना पनि बढ्छ । खेल्न बाहिर निस्केपछि बालबालिकालाई आफ्नो तिर्खा र भोक याद आउँदैन । यो अनुभव तपाईसँग पनि रहिरहनेछ । त्यसपछि यसमा रहेको गर्मी र पानीको कमीले समस्या निम्त्याउन सक्छ ।

त्यसैले अभिभावकहरूले आफ्ना बालबालिकाको विशेष हेरचाह गर्नुपर्छ । बालबालिकामा डिहाइड्रेसन रोक्न आमाबाबुले बच्चाहरूलाई दिनभर पानी पिउनमा ध्यान दिनुपर्छ । बालबालिका खेल्न बाहिर जाँदा पानीको बोतल लिएर जानुपर्छ । तिनीहरूलाई प्रत्यक्ष घाममा खेल्न पठाउनु हुँदैन । तरबूज, काकडी, सुन्तला र स्ट्रबेरीजस्ता पानी भएका फलफूल र तरकारीहरू आफ्नो आहारमा समावेश गर्नुपर्छ ।

त्यस्तै चर्को घाम लागेको समय बिहान १० बजेदेखि बेलुका ४ बजेसम्म बालबालिकालाई घाममा खेल्न नपठाउने, बालबालिकाले खुकुलो र हल्का रंगको लुगा लगाइने गर्नुपर्छ ।

बालबालिकाको शरीरमा पानीको मात्रा धेरै भएमा उनीहरुलाई तुरुन्तै ओआरएस (ओरल रिहाइड्रेसन साल्ट) खुवाउनु पर्ने स्वास्थ्य विज्ञ बताउछन् ।न्युज कारखाना